bilişsel denge kuramları


Eğitim ve Psikoloji Sözlüğü
Bir kişinin hoşlandığı ve birlikte olmayı istediği kişi ya da tutumtutum nesnesinden arkadaşının da hoşlanmasının olumlu duygulara ve dengeye nedenneden olduğunu belirleyen kuramlar. Bir kişinin hoşlandığı şeyden arkadaşı hoşlanmadığında bu kişilerin ilişkisinde dengesizlikdengesizlik ortaya çıkıyor. F. Heider’in geliştirdiği bu kuramda, iki kişi arasındaki ilişkide görülen dengedenge ya da dengesizlikdengesizlik, üçüncü bir kişi ya da tutumtutum nesnesi hakkında, bu kişilerin bilişsel algılarındaki olumlu ya da olumsuz duyguları besleme biçiminde ortaya çıkan farklılıklara dayandırılıyor. Heider, ilişkileri duyguduygu ilişkileri ve aitlik ilişkileriaitlik ilişkileri olarak ikiye ayırıyor. Kişinin, sahip olunan ve yaşamın bir parçası kabul edilen anne baba, kardeş, ev, kedi, köpek gibi kişi ya da nesnelerle aitlik ilişkisi bulunuyor. Kişiler, duyguduygu ve aitlik ilişkileriaitlik ilişkileri arasında dengedenge kurmaya çalışıyorlar. Aralarında aitlik ilişkisi olan kişilerin birbirine karşı, hoşlanma duygusu geliştirmeleri bekleniyor. Heider, dengedenge kuramında ilişkiyi, üçlüÜçlü öğe arasında ve olumlu-olumsuz boyutta ele almıştır. Ne ki kuramKuram, dengesizlikdengesizlik durumunda öteki etkenleri dışta bıraktığı için yetersiz görülmüştür. O nedenle daha sonra, kişiler arası ilişkiler ve olumsuz duyguların geliştirilmesi durumunda, dengedenge sağlayıcı öteki etkenler bakımından da geliştirilmiştir. Heider’in dengedenge kuramı, tutumların bilişsel tutarlılığını ilk kez görgülgörgül olarak incelemiş olması ve sonraki tutumtutum ve tutumtutum değişimi araştırmalarını başlatmış olması açısından ise önemli bulunmaktadır. T. M. Newcomb, Heider’in dengedenge kuramını, yersel yakınlıkyakınlık nedeniyle kişiler arası ilişkilere ve bu durumda daha nesnel dengenin sözsöz konusu olması nedeniyle bu ilişkilerdeki karşılıklı etkileşime dayandırarak geliştirmiştir. İnsanlar, ortak bir çevrede birlikte yaşarken, kişilere ve nesnelere karşı birtakım tutumlar oluşturuyorlar. İnsanlar, bu nesnelere karşı, kişiler arası ilişkilerde bir dengedenge aradıkları için, benzer tutumlara sahip olan kişiler, birbirini çekici buluyorlar; dengesiz durumlar ise onları rahatsız ediyor. Rosenberg ve Abelson da Heider’in dengedenge kuramını öğeler arasındaki ilişkiye farklı değerdeğer ve dereceler katarak geliştirmişlerdir. İlişkilerde olumlu-olumsuz boyuttan başka, yansız ilişki de olabileceğini; ilişkideki dengesizlikdengesizlik durumunda bireylerin öğelerden birine, güçlendirerek, reddederek ya da daha başka biçimlerde tepkide bulunarak yeniden bilişsel dengeye ulaşabileceklerini göstermişlerdir. Dengedenge kuramı, üzerinde sayısal veriler kullanılarak yapılan araştırmalara da konu olmuştur. Festinger’ın kuramı da bir dengedenge ve tutarlılıktutarlılık kuramıdır. Bkz. bilişsel çelişki kuramı.

Yorumlar


Henüz yorum yapılmadı. İlk sen ol