edimsel koşullama


Eğitim ve Psikoloji Sözlüğü
Bir öğrenmeöğrenme yolu; bir davranışdavranış parçasının kendisinin doğurduğu sonuçlara bağlı olarak değişikliğe uğrama süreci; operant şartlanma. Edimseledimsel koşullamayı ilk kez, sistemli biçimde B. F. Skinner (1938) geliştirdi. Ona göre davranışın bağımlı olduğu çevresel koşullar ayarlanarak, insanın davranışı denetimdenetim altına alınabilir. Davranışın çevresel belirleyicileri, yaşanmakta olan zamanda ve geçmişteki belirleyicilerdir. Tepkiler, evrimevrim basamağının yüksek düzeyli organizmalarının davranışlarının ancak, çok küçük bir bölümünü oluşturuyor. Davranışların büyük bölümü, edimseledimsel davranışlardır. Edimseledimsel davranışın ilk nedeni, organizmanın içindedir. Organizma, edimleri biyolojikbiyolojik yapısından dolayı ortaya koyuyor. Bir davranımın yapılması sonucunda ortaya çıkan uyarıcıuyarıcı, o davranımın gelecekte yapılma olasılığını artırıyorsa, bu uyarıcıuyarıcı olumlu pekiştireçtir (positife reinforcer’dir). Bir davranımdavranım sonucunda bir uyarıcının ortadan kalkışı, o davranımın gelecekte yapılma olasılığını azaltıyorsa, o uyarıcıuyarıcı da olumsuz pekiştireçtir (negative reinforcer’dir). Davranışla sonuçları arasındaki ilişki, yalnızca davranışı etkilemekle kalmıyor; aynı zamanda, davranıştan önce ya da davranışla birlikte bulunan çevresel uyarıcıları da etkiliyor ve bu uyarıcıların da davranışı denetleme özelliği kazanmasını sağlıyor. Böyle uyarıcılaruyarıcılar ayırt edici uyarıcılardır (discriminative stimuli’dir). Ayırt edici uyarıcıların olduğu yerde belirli bir davranışdavranış, belirli bir sonucu doğuruyor. Davranışdavranış ve davranışın sonucu arasındaki etkileşime, üç öğeli bağımlılıkbağımlılık ilişkisi deniyor. Davranışdavranış sonuçlarının davranışlara etkietki edebilmesi, sonuçların, bireybirey için önemli uyarıcılaruyarıcılar olmasına bağlıdır. Örneğin, sonuçlar, yiyecek, su gibi önemli biyolojikbiyolojik uyarıcılaruyarıcılar ise, bu uyarıcılaruyarıcılar, koşulsuz pekiştiricipekiştirici uyarıcılardır (unconditioned reinforcementreinforcement stimuli’dir). Koşulsuz pekiştiricipekiştirici uyarıcılaruyarıcılar, bir öğrenimöğrenim yaşantısı gerektirmeden bir davranışı pekiştirebiliyor. Para, saygınlıksaygınlık, beğenilme gibi toplumsal yönden önemli uyarıcılaruyarıcılar da davranışdavranış sonuçları olabiliyor. Bu tür uyarıcılaruyarıcılar da koşullu pekiştiricipekiştirici uyarıcılardır (conditioned reinforcementreinforcement stimuli’dir). Koşullu pekiştiricipekiştirici uyarıcıların toplumsal yaşamdaki yeri daha önemlidir. Çünkü koşulsuz pekiştiricipekiştirici uyarıcıların pekiştiricipekiştirici özellikleri geçicidir. Koşullu pekiştiricipekiştirici uyarıcılaruyarıcılar, pekiştiricipekiştirici özelliklerini, dayandıkları koşulsuz pekiştiricipekiştirici uyarıcılardan alıyor. Tepkitepki ile Edimseledimsel Davranışlar Arasındaki Farklar: (1) Tepkileri, belirli uyarıcılaruyarıcılar kendiliğinden uyandırıyor. Bir uyarıcıuyarıcı ile karşılaşan organizma, ister istemez, sözsöz konusu tepkiyi gösteriyor. Çünkü uyarıcılaruyarıcılar ile tepkilerin görülmesi arasında bire bir ilişki vardır. Tepkiler, genellikle istemistem dışı çalışan düz kasları ilgilendiren kalıplaşmış davranışlardır. (2) Edimlerle uyarıcılaruyarıcılar arasında kendiliğinden bir ilişki yoktur. Bir edimin gerçekleşmesine, ayırt edici bir uyarıcıuyarıcı, ortamortam hazırlıyor. Ayırt edici uyarıcının olduğu yerde bir edimin gerçekleşme olasılığı yüksektir. Edimlerin yapılış sıklığını, davranışın sonuçları denetliyor. Edimler, genellikle istencimizle çalışan çizgili kasları ilgilendiren ve türlü biçimlerde görülebilen davranışlardır. Pekiştirmepekiştirme tarifesi, hangi davranışların pekiştirileceğini belirten bir kuraldır. Basit Pekiştirmepekiştirme Tarifeleri: Bu tarifeler ikiye ayrılıyor. (1) Oranlı Tarife: Davranımın pekiştirilmesi, belli sayıda yinelemeyineleme gerektiriyor. (2) Aralıklı Tarife: Bu, bir davranımın pekiştirilmesi için, belli bir sürenin geçmesi gerektiğini belirtiyor. Oranlı tarifede organizmanın gerekli davranımı yapmak için kullandığı zamanzaman; aralıklı tarifede ise, davranımın sayısı önemsizdir.Oranlı ve aralıklı tarifeler de kendi içlerinde değişkendeğişken ve değişmez olarak ikiye ayrılıyorlar. Buna bağlı olarak tüm basit ve olumlu pekiştirmepekiştirmeolumlu pekiştirmepekiştirme tarifelerinin dört türü (varyasyonu) ortaya çıkıyor. (a) Değişmez Oranlı: Pekiştirilecek her davranımdavranım için toplam aynı davranımdavranım sayısı gerekiyor. Örneğin, bir işçinin ürettiği parça başına ücret alması gibi. (b) Değişmez Aralıklı: Davranımlar, hep aynı süre içinde pekiştiriliyor. Örneğin, 8 saatlik gününe aynı ücret veriliyor. (c) Değişkendeğişken Aralıklı: Bir davranımın pekiştirilme süresi, pekiştirmeden pekiştirmeye değişiyor. Örneğin, bir kişi, mektup gelip gelmediğini öğrenmek için posta kutusuna bakıyor. (ç) Değişkendeğişken Oranlı: Pekiştirmepekiştirme için gerekli davranımdavranım sayısı, şans oyunlarında olduğu gibi, düzensiz olarak değişiyor: En etkili tarifeler, değişkendeğişken oranlılardır. Organizma, kaçıncı davranımından sonra pekiştirmeyi gerçekleştireceğini yordayamadığı için, örneğin, kumar alışkanlığından kolaylıkla vazgeçemiyor. Bunlar dışında çoklu ve karmaşık pekiştirmepekiştirme tarifeleri de vardır. Edimseledimsel koşullamada yeni davranışların edinilmesi, aşamalı yaklaşımyaklaşım tekniği ile sağlanıyor. Aşamalı yaklaşımyaklaşım, her seferde davranışa biraz daha benzeyen davranışların sistemli bir biçimde pekiştirilmesi ile hedefhedef davranışın, davranışdavranış dağarına katılımını sağlıyor. Örneğin bebek, dili bu biçimde öğreniyor. Biçim vermebiçim verme de denen bu olayda, var olan basit davranımları, yeni ve daha karmaşık davranışlar durumuna getirebilmek için, sirk hayvanlarının eğitiminde olduğu gibi pekiştirmepekiştirme ve pekiştirmeme çalışmaları birlikte kullanılıyor. Davranışdavranış ile onun sonuçları arasındaki ilişki, kimi zamanzaman tümüyle rastlantıya dayanıyor. Bu tür davranışlar geçersiz davranışlardır. Çünkü pekiştirecin ortaya çıkmasının, bu davranışların yapılmasıyla bir ilgisi bulunmuyor. Davranışla onun sonucu arasında yalnızca bir izlerlik ilişkisi vardır. Davranışdavranış, rastlantı sonucu pekişmiştir; boşinanca dayanan davranışın sürüp gitmesinin nedeni, bu izlerlik ilkesidir. Örneğin, yağmur duaları yağmur yağdırmıyor; ancak, bu davranışdavranış, sürüp gidiyor; çünkü arada bir rastlantı sonucu yağan yağmurla davranışdavranış pekiştirilmiş oluyor. Edimsel koşullamakoşullamaedimsel koşullamakoşullama, psikolojiye birçok terimterim ve kavramKavram kazandırmıştır. İnsan anlayışından, tedavitedavi yaklaşımına dek birçok konu, psikolojideki davranışçı akımın itici gücü olmuştur. Edimsel koşullamakoşullamaedimsel koşullamakoşullama araştırmaları, tümüyle laboratuvarda deneylerle ve Skinner KutusuSkinner kutusu (Skinne’s box) da denen edimseledimsel kutu gibi özelözel araç gereçlerle gerçekleştiriliyor. Sonuç olarak edimseledimsel koşullamanın, davranıştan sonra gelen ödül (olumlu pekiştireçpekiştireçolumlu pekiştireçpekiştireç) ve cezaceza (olumsuz pekiştireçpekiştireçolumsuz pekiştireçpekiştireç) üzerine kurulmuş olduğu söylenebilir. Bkz. davranışçı psikolojipsikoloji.

Yorumlar


Henüz yorum yapılmadı. İlk sen ol